سڤیل: سمكۆ محەمەد

دەرەنجام كورد چ وەكو نەتەوە و چ وەكو حیزب و چ وەكو تاك، قەناعەتی پێكرا كە شاری كەركوك نابێت بەحیسابی باگراوندە مێژووییەكەی تەنها بۆ

بەرژەوەندی نەتەوەیی تەماشا بكات، مەبەست لەو دروشمانەیە كە بەناوی (دڵی كوردستان و قودسی كوردستان) كەركوك پێناسە دەكرا، هەروەها

 قەناعەتیشی پێكرا كە بەمادە دەستوورییەكەش كە ناسراوە بە 140 چارەسەر ناكرێ، كە زیاتر لە حەوت ساڵە سەودای سیاسی پێوەدەكرێ، بۆیە

 لەعێراقێكی بچووكەوە گۆڕا بۆ (دڵی عێراق) و دەرەنجام هەموو لایەك قەناعەتیان بەوە هێنا كە خەڵكی شارەكە بەهەموو نەتەوە و مەزهەب و

كولتورەكانەوە، خۆیان بڕیاری لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن، نەك هێزە سیاسییەكان.

كەركوك لەهاوكێشەی سیاسیدا

لەخۆڕا نەبوو شاری كەركوكیان ناونرا، (عێراقی بچووك)، ئەم پێناسە نوێیەی كە لەدوای روخانی رژێمی بەعسەوە هاتە نێو فەرهەنگی سیاسیەوە، تەنها

ئەو رەهەندە سیاسیەی نەبوو گوایە كەركوك شارێكە فرەییە لەمەزهەب و نەتەوە و كولتووری جیاجیا، چونكە ئەوە تەنها كوركوك نییە كە فرەییە لەنەتەوە و

 مەزهەب و كولتوور و شاری دیكەی عێراقیش هەیە هەمان دیاردە و حاڵەتی هەیە و نمونەش شارەكانی (موسڵ و بەغدا و دیالە)یە، لەلایەكی دیكەوە

 كەركوك تەنها ئەو شوێنە نیشتەجێیە كوردییەش نەبوو كە ساڵەهایە شۆڕشەكانی كورد خەباتیان بۆ دەكرد و كورد بەپێوەری زۆرینە و كەمینە حیسابی بۆ

 دەكرد، چونكە شارێكە هەموولایەك دەزانن كەركوك بەشی زۆری هاوڵاتیەكانی كوردن و بابەتێكی مێژووییە، ئەوەش نەبوو كە تەنها خاوەنی سامانی

 نەوتییە و هەموو دونیا چاوی لەو شارە بڕیوە، چونكە دەركەوت شارەكانی دیكەی عێراق و هەرێمی كوردستانیش سامانی نەوتی تێدایە، بەڵكو ئەو

 جهانبینیە بوو كە هەریەك لەئامریكا و بەریتانیا چارەنووسیان بۆدیاریكردبوو، چونكە بەكۆتایی هاتنی كێشەی كورد كە بریتیە لەكەركوك و ئەو ناوچانەی

 دیكەش كە بەناوچە دابڕاوەكان و كێشە لەسەرەكان ناسراوە، ئیدی هاوكێشەی سیاسی لەعێراق یەكلایی دەبووەوە، روویەكی دیكەی بابەتەكە ئەوەبوو كە

 ئەگەر كەركوك بگەڕایەتەوە سەر قەوارەی سیاسی و نەتەوەیی هەرێمی كوردستان، ئیدی هەرێمەكە لەرووی یاساییەوە كەموكوڕی تێدا نەدەما لەباری

نەتەوەییەوە، ئەوكاتیش هەریەك لەسوننە و شیعەش مەسەلەی دابەشكردنی عێراقیان بۆ سەر سێ هەرێمی جیاجیا قەبوڵ دەكرد، كەیەكێك بوو لەو

 پرۆژانەی لەسەردەمی حوكمی بۆشدا پێشنیار كراو دواتر پشتگوێخرا، ئەمەش بۆ هەریەك لەئێران و توركیا و تەنانەت بۆ هێزە نێودەوڵەتیە زلهێزەكانیش،

 كەڵكی نەدەما و گەمە سیاسییەكان كۆتاییان پێدەهات، كۆتایی هاتنی ئەو گەمەیەش دەستی هێزە نێودەوڵەتیەكانی كورت دەكردەوە لەناوچەكە، بەتایبەتی ئەو

 نەخشە سیاسیەی كە دارێژراوە بۆ نیشتیمانی عەرەبی و ئێستا بەبەهاری عەرەبی ناسراوە، كە خۆی پایزی عەرەبییە، لەعێراقەوە دەستیپێكردووە نابێ

 بەئاسانی كۆتایی پێبێت، ئەم هەقیقەتە بەر لەوەی وەكو تیۆر باسبكرێ، سەركردە عەرەبیەكان هەستیان پێكردبوو، لەسەرووی هەمووشیانەوە قەزافی بوو

 كە لەدوای لەسێدارەدانی سەدامەوە باسیكرد.

كەركوك لەنێوان تاڵەبانی و بارزانی

ئەگەرچی كەركوك وەكو پنتێكی سیاسی لەنێوان عێراق و هەرێم قەتیس كرابوو، لەهەندێ شوێنیش خەتاكە خرابووە سەر بارزانی و تاڵەبانی كە گوایە

 ئەوانن زەمینە بۆ گەڕانەوەی كەركوك خۆش ناكەن بۆ سەر هەرێمی كوردستان و لەهەندێ نوسینی نابەرپرسانە و دوور لەبیركردنەوەی سیاسیانە دەگوترا

 (كەركوك فرۆشراوە)، بەڵام لەسەرەتای دامەزراندنی حكومەتی كاتی عێراقەوە، هەموولایەك شاهیدی ئەوەبووین كە ئیمزایەكی هاوبەش لەنێوان (پۆڵ

 بریمەر و تاڵەبانیەوە) لەبارەی پرۆژەی بەسیستمكردنی فیدرالیەتی پارێزگاكانەوە كرا بۆ عێراق و گوایە مەبەستە سەرەكیەكەش كەركوكە، ئەوكات

 بەبیستنی ئەو هەواڵە لەنێو مەحفەلی سیاسی و رۆژنامەگەریدا مشتومڕێكی گەورەی خوڵقاندو زۆر كەسیش عاتیفیانە و كاڵفامیانە لەرووی سیاسیەوە،

 مامەڵەیان لەگەڵ ئەو كەیسەدا كرد، بەڵام تاڵەبانی وەكو بڵێی دەیزانی چارەنووسی سیاسی و سیستمی فیدرالی عێراق، هەر ئەو چارەنووسە چاوەڕێی

 دەكات و ئیمزایەكی ئیختیاری و ئیشتیهادی نەبوو، بۆیە تاڵەبانی ئیمزای كرد، ئێستاش بارزانی دوای ئەوەی بەراستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ بێت،

 لەزاری ئامریكیەكانەوە بیستی كە ناكرێ كەركوك هەر بەو گرێكوێرە سیاسیەوە بمێنێتەوە و نەكرێتەوە، بۆیە لەئێستادا دەڵێ "كەركوكیەكان خۆیان دەتوانن

 بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن و ئێمە بەزۆر فەرزی ناكەین، بەڵام پشتگیریان لێدەكەین". ئەم ئیحا سیاسیە لەمكاتەدا و لەم دۆخە هەستیارە

 سیاسیەدا كە ماوەیەكی زۆرە كێشەی تێكەوتووە و خەریكبوو دەگەیشتە بنبەست لەنێوان هەرێم و حكومەتی ناوەندی عێراق، سەردان و لێدوانێكی وەها بۆ

 سەرۆكی هەرێم، بێ ناوەڕۆك و مەبەستی سیاسی نییە، چونكە پێشتریش لەسەردەمی حوكمی بۆشدا، (كۆندالیزا رایز) لەسەردانێكدا بۆ شاری كەركوك

 گوتی" با كوردەكان مێژوو لەبیر بكەن و لاپەڕەیەكی تازە هەڵبدەنەوە بۆ شاری كەركوك و بیر لەپێكەوەژیان بكەنەوە". دیسان ئەو ئیحایەش لەخۆڕا نەبوو

 كە رایز ئەو رستەیەی گوت، بەڵكو زەمینە خۆشكردنێك بوو بۆ رۆژگارێكی وەها كە كەركوك لەژێر دروشمی عاتیفیانەوە رزگار بكرێت و مامەڵەیەكی

واقیعی لەبارەوە بكرێت، كە ئێستا هەموو لایەك كاری لەسەر دەكەن.

مادەی 140

ئەو مادەیەی كە لەدەستووردا سەرەتا بۆ كەركوك و ناوچەدابڕاوەكان دانرا، مادەی 58 بوو، دواتریش هەر لەسەر بنەمای ئەو مادە دەستورییە بوو گۆڕا بۆ

 مادەی 140 و بەسێ كابینەی جیاواز چارەسەر نەكرا، تائێرە هەموولایەك ئاشنایەتیان هەیەو كەسیش نەماوە قسەی لەسەر نەكات، بەڵام ئەوەی كە قسەی

 لەسەر نەكراوە، یان جورئەتێك نەبووە راشكاوانە قسەی لێوەبكات و خەڵك تێگەیشتنێكی تەواویان لەسەری هەبێت، ئەوەیە كە ناوەڕۆكی مادە

 دەستوورییەكە چڕ كراوەتەوە لە (ئاسایكردنەوە و راپرسی)، بەڵام هیچ كام لەو مەرجانەش كاری بۆ نەكرا، لەكاتێكدا ئەگەر تەوافوقێكی سیاسی و

 ئیرادەیەكی گشتی هەمەلایەنە هەبوایە، لەماوەی یەك ساڵ تاكو سێ ساڵ دەتوانرا چارەسەری ئەو گرێیە بكرێت و خوێنی تێدا نەڕژێ و خەڵكیش نەبێتە

 قوربانی سیاسەت، وەختێك كە نەكرا هۆكارەكەی ئەوەبوو ئەگەر كاری بۆ بكرابایە، پێویستی بەو هەموو مشتومڕە نەدەكرد لەنێو پارلەمان و هێزە

 سیاسییەكان لەدەرەوەی دەزگا شەرعییەكانی حكومەتی ناوەند خۆیانی پێوە سەرقاڵ بكەن و بیانوویەكانی دیكەی پێوە بلكێنن، چونكە ئەوەندەی كورد كاری

 بۆ كردبوو لەئاستی جەماوەریدا و خۆی بۆ راپرسی و هەڵبژاردن ئامادە كردبوو، ئەوەند لایەنە سیاسییە عێراقییەكان كاریان بۆ نەكردبوو، بۆیە بەناچار

 لایەنە سیاسییە توندڕەوەكان گرێیان بۆ دروست دەكردو رێگرییان لێدەكرد لەلایەك، گڵۆپی سەوزیان وەرگرتبوو لەوەی كە هێزە عەرەبیی و ئیسلامییەكانی

 عێراق مشتومڕەكە بەجدی وەرنەگرن، چونكە دونیای دەرەوە قایل نییە بەو تەرحە سیاسیە، بەڵام دوای هەڵبژاردنەكانی ساڵی پار بۆ هێزە سیاسییە

 عەرەبەكان دەركەوت كە كەركوك بۆ كورد نابێت و بەزۆریش ناگەڕێتەوە سەر هەرێمی كوردستان.

'
كوركوك لەنێوان سیاسەتپێكردن و یەكلاییكردنەوەی سیاسەتدا

هەر لەسەرەتای رزگاركردنی شاری كەركوك و شارەكانی دیكەی عێراقەوە، باسم لەوەكردبوو كە دەبێ كەركوك شاری یەكلاییكردنەوەی سیاسەت بێت،

نەك شارێك بێت بۆ سیاسەتكردن و كە دواجار بەو شێوەیە كەوتەوە، زیاتر لەحەوت ساڵە كەركوك چ لەكوردستان و لەنێو هێزە كوردییەكاندا، چ لەنێوان

 كورد و هێزە عێراقییەكاندا، كرایە قوربانی سیاسەت و سیاسەتی تێداكرا، چونكە دۆسیەكەی دواخرابوو بۆ رۆژێكی وەكو ئەمڕۆ كە زەمینەسازی بۆبكرێت

 و بەئاسایی وەربگیرێت.

چڕكردنەوە مادەیەكی دەستووری كە چارەنووسی گەلێكی پێوەبەندە بەوەرگرتنی قەرەبوویەك بۆ هەموو هاوڵاتیەكی شارەكە، بەوەی كە هەر خێزانێك بڕی

 8000000 دینار وەربگرێت، باشترین نمونە بوو بۆ هەركەسێك كە شارەزای سیاسەت بێت، كە چیتر نابێت باس لەمافی نەتەوەیەك بكرێت، دەبوو

 هەرەلەسەرەتاوە كورد بەهێزە سیاسییەكان و خەڵكەكەشی ئەو قەرەبووەی قەبوڵ نەكردبا، یان هیچ نەبێ لەژێر پەراوێزی مادەی 140 بڕیاری لەسەر

نەدرابا، وەختێك ئەمە قەبوڵ كرا، ئیدی بەشێك لەمافە سیاسییەكە بوو بەقوربانی ئەو قەرەبووە.